Dak li Tiżra’, TAĦSAD

INTERVISTA MA’ THERESE VELLA DWAR DAK LI TIŻRA’, TAĦSAD

  1. Meta u minn fejn twieldet l-idea li tikteb rumanz ambjentat fil-futur bħal dan?

Din l-istorja ilha tberren f’moħħi minn meta miet missieri, jiġifieri 36 sena. Daqs 10 snin wara temmejt l-ewwel draft. Kont viċin li nippublikah imma minħabba l-aspett politiku ġejt avżata nerġa’ nduru. Tfajtu fil-kexxun u fl-2017 erġajt dortu madankollu kien kollu ta’ xejn għax għalkemm tajt ismijiet fittizji baqa’ jingħaraf min hu aħmar u min hu blu. Dan iż-żmien u dawn ir-rewrites kollha kienu l-“psikologu” li kelli bżonn sabiex inġerraħ it-telfa ta’ missieri. Kien hawn li fl-aħħar stajt nikteb l-istorja b’moħħ aktar miftuħ u matur mingħajr sens ta’ vendetta.

Illum għandi 50 sena u wara tant esperjenzi nħoss li l-libertà tal-kelma fil-veru sens tal-kelma la qatt kien hawn u lanqas qatt se jkun hawn. Fejn jidħlu politika, reliġjonijiet u forsi anke t-tims tal-futbol, la tista’ tkun oġġettiv wisq anqas suġġettiv. Kienet din ir-raġuni prinċipali li nambjentah fil-futur.

  1. Interessanti l-fatt li filwaqt li r-rumanziera storiċi Maltin ħarsu lejn l-imgħoddi biex jiktbu dwar is-sitwazzjoni preżenti tagħhom, inti toħodna fil-ġejjieni biex titkellem dwar ħwejjeġ li ma jogħġbukx illum fil-preżent tagħna. Xi tgħid dwar dan?

Illum bl-inteliġenza artifiċjali l-ħajja ħadet pass mgħaġġel u nafu li għaddejijn minn żmien fejn qed iseħħ bdil kbir f’qasir żmien b’mod speċjali fil-pajjiżi żviluppati – bħan-nuqqas ta’ valuri, l-imigrazzjoni, gwerer varji u l-mod kif qed nabbużaw mill-ambjent.

Bħala kittieb jew poeta diffiċli tiġi taqa’ u tqum minn dan kollu mingħajr ma taħseb fil-futur.

  1. Fir-rumanz tiegħek jissemma rumanz importanti bħalma huwa Brave New World ta’ Aldous Huxley. Xi rwol kellu xogħol bħal dan fil-kitba tar-rumanz tiegħek? Qrajt iktar xogħlijiet ta’ dan it-tip u x’laqtek fihom?

Kienet l-ittra ta’ Huxley lil George Orwell li laqtitni l-aktar. L-ittra li rriferejt għaliha fl-ewwel kapitlu tal-ktieb. Dak li kiteb Aldous Huxley xebbahtu ma’ kif qed ngħixu llum – kulħadd aljenat jipprova jlaħħaq mal-ħajja u l-kapriċċi li saru bżonn. Donnu dan l-istil ta’ ħajja mhu xejn ħlief pjan sabiex jaljenana mill-hidden agenda ta’ min qed jieħu d-deċiżjonijiet f’isimna, f’isem pajjiżna u tad-dinja.

Xogħlijiet simili li qrajt huma bla dubju, 1984 u Animal Farm ta’ George Orwell. Influwenzawni wkoll il-films, Hunger Games u The Stanford Prison Experiment, esperiment li seħħ tassew fl-1971. Laqtitni l-imġieba umana meta tingħata l-poter: egoista, insensibbli, arroganti – prepotenti.

  1. F’Dak li tiżra’, taħsad timmaġina wkoll kif tista’ tkun Malta (taħt l-isem fittizzju ta’ Mahar) minn hawn u 60 – 100 sena oħra, anki bħala konsegwenza ta’ dak li qed iseħħ fiha llum. Kemm hu veru dan?

Mahar mhijiex Malta taħt isem fittizju imma taħlita ta’ pajjiżi. L-istorja hi miktuba aktar mill-aspett tal-pajjiżi Oċċidentali / Demokratiċi, inkluża Malta.

Dak li ktibt mhuwiex dak li realment jien naħseb għad ser jiġri. Nibża’ li l-konsegwenzi se jkunu ħafna aktar agħar jekk ma nagħtux importanza lit-tradizzjonijiet tagħna, il-valuri u jekk mhux se nagħtu prijorità lill-ambjent.

  1. Inħoss li f’dan ir-rumanz hemm ħafna mill-vjaġġi jew permanenzi tiegħek f’pajjiżi oħra barra, ħafna ikbar u iktar avvanzati minn Malta. Kemm hu minnu dan?

Kollu minnu għax bħalma għedt, Mahar hu taħlita ta’ pajjiżi. Pajjiżi fejn jiena għext. Iva akbar minn Malta u forsi wħud huma aktar avvanzati minna wkoll imma mhux kollha u żgur mhux f’kollox. Bħalma jgħidu t-Taljani: tutto il mondo è paese. Kull pajjiż għandu t-tajjeb u l-ħażin.

  1. Hemm preżenti wkoll it-tematika ambjentalistika: naqraw dwar baħar imniġġes, ir-ramel lewn ġir tat-tikħil, ir-riħa tinten barra, imma anki dwar l-Unjoni Globali u Oħtna l-Kbira. Hu interessanti dan iż-‘żwieġ’ bejn din it-tematika u l-letteratura miktuba mill-pinna ta’ awtriċi. Reazzjonijiet tiegħek, u minn fejn joriġina dan kollu?

Għamilt disa’ snin ngħix fil-Lvant Nofsani u fir-rumanz daħħalt ħafna minn dak li għext hemm: bħar-ramel qisu tajn taħt is-saqajn minħabba li għext fuq “gżira” magħmula mill-bniedem u l-bini dejjem għaddej. L-arja mniġġsa mis-cement u l-ġir, mill-exhaust tal-generators, trakkijiet u xarabanks qodma tal-ħaddiema.

Hemm kollox kien ikkontrollat. Minħabba f’hekk konna nħossuna qisna f’xi programm bħal The Big Brother jew The Truman Show. Minn hawn oriġinat Oħtna l-Kbira għalkemm fir-rakkont din għandha rwol pożittiv. Daħħalt l-Unjoni Globali minħabba li llum dejjem nitkellmu fuq il-globalizazzjoni. Fit-tieni parti hemm ħafna wishful thinking. Ma nafx kemm għad ikun hemm unjoni u għaqdiet li jipproteġu l-interessi tal-popli u tal-pajjiżi. M’għadx għandi fiduċja f’min jieħu d-deċiżjonijiet. Jista’ jkun minħabba li mhux qed nara l-istampa sħiħa, jew qed inkun pessimista, jew kbirt u bdejt ingerger, ma nafx!

  1. Fir-rumanz inti bħal tipproponi numru ta’ soluzzjonijiet għall-problemi preżenti: il-bini żejjed li jitwaqqa’ biex jerġgħu jinħolqu spazji miftuħa u ħodor, u l-assoċjazzjoni Dinja Aħjar għal Kulħadd (DAK). Ħsibijiet tiegħek?

Il-veru problema hi li meta jkun hemm proposta ta’ xi ħaġa li tista’ tassew tkun ta’ soluzzjoni, jittella’ ħajt difensiv. Għal kull soluzzjoni hemm skuża. Mentri l-veru raġuni hi dejjem il-flus – kemm ħa jkolli qliegħ? Dinja aħjar għal kulħadd tista’ tinkiseb faċilment imma fl-istess ħin impossibli sakemm nibqgħu niddefendu l-iżbalji tal-politiċi u nkomplu nħallu l-politika tifridna.

  1. Hemm ukoll waqtiet meta dan ix-xogħol jieħu l-forma ta’ rumanz investigattiv. Element ewlieni ieħor huwa r-rwol tal-ħolm, imwassal permezz tal-korsiv. Għaliex dan?

Il-ħolma f’pġ. 87, ħlomtha tassew u ħlomtha tliet darbiet dejjem l-istess. Wara mewtu, lil missieri ħassejtu viċin tiegħi aktar minn qatt qabel. Bħal donnu kelli entità dejjem maġenbi. F’ħajti lħaqt għanijiet li waħdi ma kienx se jirnexxili nikseb. Daqshekk ieħor ħriġt minn sitwazzjonijiet perikolużi (uħud imsemmija f’pġ. 185), li għad m’għandix spjegazzjoni għalihom. Għalhekk daħal l-irwol tal-ħolm għax forsi dan ir-rumanz ktibnieh jien u missieri flimkien.

  1. Naqraw partijiet bħar-referenza minn The Merchant of Venice ta’ Shakespeare li tgħid “the sins of the father are to be laid upon the children” (p. 76), jew “Bniedem bi spirtu ħażin qatt mhu kuntent. Jgħix fil-biża’ u ddisprat… Dik hi l-ġustizzja…” (p. 213) X’taħseb dwar il-bżonn li jkun hawn iktar rumanzi impenjati bħal dan, anki mill-pinna ta’ kittieba nisa?

Il-bżonn l-ewwel u qabel kollox hu li n-nies taqra għax kull ktieb għandu xi ħaġa x’jagħtina. Nemmen li kull awtur jikteb stejjer xi ftit jew wisq influwenzati mill-esperjenzi ta’ ħajtu waqt li jiġi ispirat mill-ambjent ta’ madwaru. Dan ir-rumanz ħareġ minn emozzjoni profonda. Minn esperjenza kerha li kellha impatt qawwi f’ħajti. Huma ħafna n-nies li għaddew minn esperjenzi daqstant jew ħafna aktar emozzjonali imma mhux kulħadd iħossu komdu jaqsam mumenti tant personali u jippubblikahom.

Imbagħad hemm il-fatt tal-kritika u l-ġudizzju. Aħna pajjiż żgħir, kulħadd jaf lil kulħadd u faċli tiġi ġġudikat.

Immaġina: Rabia e Orgoglio ta’ Oriana Fallaci jew Sons and Lovers ta’ D.H. Lawrence (li għalkemm kkritikati kellhom suċċess kbir), kieku nkitbu minn awturi nisa Maltin illum, kif kienu jintlaqgħu?

  1. X’inhi r-reazzjoni tiegħek quddiem dan il-kumment?: il-personaġġi nisa fir-rumanz jintrabtu ma’ karatteristiċi bħall-armonija u l-imħabba, filwaqt li l-personaġġi rġiel jintrabtu iktar ma’ firda, dittatura, poter u l-bqija.

Kulħadd jitwieled bil-karatteristiċi individwali tiegħu irrispettivament hux raġel jew mara. Maż-żmien il-karattri jassorbu l-esperjenzi tal-ħajja b’konsegwenza li jinfluwenzaw l-imġieba tagħna. Fl-ewwel parti l-personaġġi, b’mod speċjali l-irġiel, huma marbuta ma’ sentimenti negattivi bħalma huma wkoll il-karatteristiċi ta’ Żejna u Tita, li għalkemm nisa, għandhom karattru mhux li tant issejjaħlu ta’ armonija. Dawn il-personaġġi trabbew fi żmien ta’ dittatura u l-irġiel kellhom xogħol ta’ awtorità. Assimilajt dawn il-karatteristiċi minħabba s-snin oskuri li għexu fihom. Imġieba li forsi kienet ukoll mod ta’ sopravivenza.

L-intervista ta’
PATRICK SAMMUT
(Mejju 2023)

/by

INTERVISTA MA’ ALFRED SCALPELLO DWAR META ĠEJ?

 

  1. Għaliex l-għażla tiegħek biex tittraduċi għal Malti waqgħet fuq dan ir-rumanz tal-awtriċi relattivament żagħżugħa Iris Wolff?

L-ewwelnett Patrick għandek tkun taf li qabel ma ddeċidejt li naqleb dan ir-rumanz ta’ Iris Wollf, wara s-suċċess li kelli bin-‘Nemmies’,  kont qlibt għall-Malti rumanz polizzjesk ieħor tal-awtriċi Ġermaniża, internazzjonalment magħrufa, Charlotte Link,  jiġifieri ‘Die Suche’ li tajtu l-isem Malti ‘Is-Sejba’. Iżda, ironikament, minkejja dan l-isem, x’aktarx minħabba t-tul tiegħu, ma stajtx insib pubblikatur lest li jippubblikah, għad li għandu storja intriganti ħafna u bħas-soltu tmiem mhux mistenni. Għalhekk bdejt infittex awtriċi li tikteb rumanzi iqsar u l-għażla waqghet fuq Iris Wollf għax wara li qrajt fuqha, bdejt naqra r-rumanz ‘Lichtungen’ u ssaħħart wara l-użu tal-lingwa tagħha, apparti l-istorja u l-istil partikolari li bih hija rrakkuntata.

 

  1. X’inhi r-relazzjoni tiegħek mal-ilsien Ġermaniż? Minn fejn beda l-interess tiegħek f’dan l-ilsien u kif żviluppa matul iż-żmien?

Jiena Lettur anzjan semi-irtirat tal-Ġermaniz fl-Università ta’ Malta. Il-lingwi minn dejjem kont inħobbhom imma l-Ġermaniż bdejt nistudjah għax kelli ħabib tiegħi li kien qed jistudjah il-‘German Maltese Circle’ u ħajjarni. Meta spiċċajt il-kors, is -sur Victor Sammut, li dak iż-żmien kien segretarju ferm ħabrieki tac-Circle, billi kont ġa għalliem, ħajjarni biex nibda ngħallem hemm billi kont nirbaħ ħafna premjijiet tal-kors u ftit wara irbaħt borża ta’ studju  ta’ sentejn biex insir għalliem tal-Ġermaniż bħala ilsien barrani fil-Goethe Institute ta’ Munich u kif kont hemm, studjajt filgħaxija l-Università ta’ Munich u għamilt l-ogħla eżamijiet fil-lingwa għall-barranin u akkwistajt l-iSprachdiplom , kwalifika internazzjonalment magħrufa. Minn hemm bdejt il-karriera bħala għalliem tal-Ġermaniż fil-Junior Lyceum, tal-Ħandaq, wara fis-sixth-form li mbagħad sar ‘Junior College’ u hemmhekk intagħżilt bħala lettur tal-Ġermaniż. Wara dan bdejt ngħallem fl-Università, minn fejn irtirajt fl-2019, għalkemm għadni nagħti xi lectures dwar it-traduzzjoni Ġermaniż-Ingliż-Malti lill-istudenti tat-tieni sena tal-kors tal-B.A. Hons u Gen. German tad-Dipartiment tal-Ġermaniż. Fuq talba tal-mibki Professur Eynaud, għallimt ukoll  fil-kors tat-traduzzjoni post graduate.

 

  1. Liema huma l-fażijiet differenti li tgħaddi minnhom bejn il-waqt tal-għażla tax-xogħol li trid taqleb għall-Malti u l-waqt meta l-ktieb jiġi ppubblikat?

Għal dan hemm il-fażijiet normali jiġifieri l-ewwel ma nfittex pubblikaturi interessati li jippubblikaw l-ktieb u minnhom nagħżel min itini l-aħjar proposta. Umbagħad infittex qarrej tal-provi li jaf il-Malti sew. Filwaqt li nżomm il-copywright, inħalli f’idejn il-pubblikatur għal dak li għandu x’jaqsam editjar finali, layout, disinn tal-kaver u distribuzzjoni, naturalment dejjem b’konsultazzjoni miegħi.

 

  1. Meta Ġej? hu ambjentat fi żmien storiku partikolari. Dan hu b’hekk rumanz fittizju li hu bbażat fuq eventi storiċi li seħħew fir-realtà. U huwa rrakkuntat retrospettivament. Xi tgħidilna dwar dan?

Hekk hu. Fi żmien meta Caucescu kien qed imexxi lir-Rumanija b’mod tassew dittatorjali. Iris Wollf twieldet hemm u dawn iż-żmenijiet koroh għexithom sa ma kellha għaxar snin. Għalhekk ħasbet fi storja fittizja biex permezz tagħha tagħmel il-kummenti tagħha dwar dawk iż-żmenijiet, b’mod sottili ħafna, taħt forma ta’ ġrajja ta’ mħabba bejn Lev u Kato. L-istil retrospettiv kienet  għazla tagħha għax kif qaltli hi stess, meta kienet Malta għat-tnehdija ta’ ‘Meta Ġej’, li saret waqt il-fiera tal-ktieb f’Novembru li għadda, hi temmen li l-preżent ta’ kull bniedem marbut mal-passat u mal-memorji. Infatti t-titlu oriġinali tal-ktieb ‘Lichtungen’ metaforikament ifisser vjaġġ fil-memorji filwaqt li litteralment bil-lingwa Ġermaniża ifisser dik il-parti tal-foresta fejn ma jkunx hemm siġar. Issa billi f’Malta la għandna foresti u ftit biss siġar, għażilt it-titlu ‘Meta Ġej’ li hija l-mistoqsija li tistaqsi Kato lil Lev fil-kartolini li tibgħatlu.

 

  1. Kull parti mid-disgħa li fiha hu maqsum ir-rumanz hija introdotta minn kwotazzjoni partikolari: mil-letteratura, mill-Bibbja, xi proverbju, xi ħrafa jew xi kanzunetta. Nassumi li din kienet l-għażla ta’ Iris Wolff stess? X’funzjoni għandhom dawn, u kemm taħseb li huma effettivi?

Eżattament . Dan jifforma parti mill-istil partikolari tagħha u barra minn hekk is-sottotitoli fil-ktieb bil-Ġermaniż, huma b’lingwi differenti għax hi temmen ħafna fl-iskambju interkulturali u tema ewlenija tal-ktieb hija l-migrazzjoni u l-problemi kollha li ġġib magħha. Imma jien biex ngħin lill-qarrej Malti qlibthom għall-Malti ukoll.

 

  1. Inti ttraduċejt għall-Malti rumanz ieħor ta’ awtriċi Ġermaniża: In-Nemmies (Der Beobachter, The Watcher, 2011) ta’ Charlotte Link, ippubblikat mill-Horizons fl-2016. X’hemm komuni bejn Meta Ġej? u In-Nemmies, u x’kemm differenti? Liema kien l-ikbar sfida għalik meta ġejt biex taqlibhom għall-Malti? Għaliex?

Huma għal kollox differenti. In-‘Nemmies’ huwa rumanz polizzjesk bi studju dettaljat tal-karattri, filwaqt li ‘Meta Ġej’ huwa storja ta’ mħabba fi żmien id-dittatura ta’ Caucescu, billi Iris Wolff twieldet ir-Rumanija u għexet l-agħar żmien tagħha qabel ma l-ġenituri tagħha ħaduha l-Ġermanja.

L-ikbar sfida tinsab fil-fatt li l-Ġermaniż hu ilsien indo -Ġermaniku filwaqt li l-Malti huwa ilsien semitiku-rumanz, żewġ familji lingwistiċi għal kollox distinti. Sfida oħra kienet l-ambjent tan-‘Nemmies’, ambjent tipiku Ingliz, filwaqt li f’’Meta Ġejt’ insibu l-ambjent tat-Transilvanja-Ġermaniż-Awstrijak. Apparti l-problemi normali tal-lingwa, struttura grammatikali u morfoloġika, idjomi u x’naf jien.

 

  1. Kemm temmen li xogħol it-traduttur huwa importanti inġenerali, imma iktar u iktar fil-kuntest Malti?

Naħseb li huwa importanti ħafna, biex ma ngħidx essenzjali, billi l-letteratura tagħna, meta mqabbla ma’ letteraturi ta’ ilsna oħra, għadha fi stat relattivament bikri u għalhekk li nwasslu lill-qarrejja Maltin qrib awturi kbar tal-letteratura internazzjonali huwa meħtieġ ferm. Kien dan li ppruvajt nagħmel sa minn meta kellha 17-il sena u qlibt l-ewwel rumanz tiegħi mill-Ingliż – ‘Narziss u Goldmund’ ta’ Hermann Hesse. Wara mbagħad, meta kont l-iskola tad-drama kellna bżonn xogħlijiet bil-Malti u għalhekk qlibt għal Malti ‘l-Ors’, il-Ġublew’ u l-‘Ġnien taċ-Ċirasa’ ta’ Anton Chekov għax lili l-awturi Russi jogħġbuni ħafna għax imissu r-ruħ tal-bniedem. Qlibt ukoll ‘Il-ħabel’ ta’ Plautus u ‘L’uomo la bestia e la virtu’ ta’ Luigi Pirandello.

 

  1. X’diffikultajiet wieħed jiltaqa’ magħhom meta jkun qed jaqleb xogħol mill-Ġermaniż, u mhux minn ilsna oħra bħat-Taljan u l-Ingliż?

L-Ingliż huwa ilsien anglo-Sassonu filwaqt li t-Taljan lingwa rumanza. Mill-banda l-oħra, il-Ġermaniż huwa ilsien indo-Ġermaniku u għalhekk it-tliet lingwi huma lingwi minn familji lingwistiċi għal kollox differenti. Minn hemm joħorġu l-isfidi tal-lingwa kollha meta tkun qed taqleb minnhom lejn il-Malti li hija lingwa semitika-rumanza.

 

  1. It-tmiem jista’ jinħass enigmatiku u għalhekk effettiv tassew għax iħalli lill-qarrejja jistaqsu x’seħħ eżattament. Żgur li tispikka r-relazzjoni iben-missier, ix-xewqa li l-iben isib fl-aħħar lill-missier. Xi tgħid dwar dan?

Dwar it-tmiem nghidlek is-sewwa thawwadt jien ukoll imma jekk tpoġġih fil-kuntest tal-mezz stilistiku li tħobb tuża hi jiġifieri dak tal-omission, allura forsi jiftiehem xi ftit aħjar. Iris qed tghid lill-qarrejja intetpretah kif tixtieq int mill-memorji tiegħek….

 

  1. Min hu Alfred Scalpello bħala bniedem? X’inhuma l-attivitajiet tiegħek meta ma tkunx qed taqra jew tikteb?

Alfred Scalpello huwa lettur anzjan tal-Ġermaniż semi-irtirat u nannu ta’ erba’ neputijiet – Luke, Louisa, Emma u Alexandra. Meta ma nkunx qed naqra jew nikteb, inħobb insiefer, nirreċta u nagħmel xogħol ta’ volontarjat ma’ diversi għaqdiet volontarji. Nagħmel ukoll ħafna xogħol bħala interpretu fil-Qrati Maltin u istituzzjonijiet Ewropej u ngħin ħafna lill-Pulizija ta’ Malta u lill-avukati u l-imħallfin. Kultant nara xi film tajjeb jew immur it-tejatru nara xi play tajba. Imma bħalissa flimkien mal-mara qed nagħmel ħafna babysitting!

 

  1. Pjanijiet għall-futur?

Il-futur kaxxa magħluqa imma żgur li se nkompli naqra, ngħallem u nittraduċi. Fil-fatt ġa għandi f’moħħi l-proġett li jmiss imma għalissa ma nixtieqx niżvela xejn dwaru, tifhimni mhux hekk?

 

 

 Minn Patrick Sammut, meħuda mill-Pont, edizzjoni ta’ Lulju 2026.

 

/by